AuDHD, czyli autyzm i ADHD jednocześnie. Co je łączy, co różni i dlaczego jeden objaw nie wystarcza do diagnozy?

AuDHD to nieformalna nazwa współwystępowania spektrum autyzmu i ADHD. Osoba z AuDHD spełnia kryteria obu rozpoznań, a nie jedynie posiada kilka cech autystycznych i kilka zachowań kojarzonych z ADHD. Trudność diagnostyczna polega na tym, że podobne zachowanie — niesłuchanie, unikanie kontaktu wzrokowego czy intensywne zainteresowanie — może wynikać z zupełnie różnych mechanizmów.

Dziecko nie patrzy na nauczyciela i nie odpowiada na pytanie. Czy się rozproszyło? Nie zrozumiało intencji rozmówcy? Potrzebuje więcej czasu na przetworzenie informacji? A może patrzenie w oczy jest dla niego na tyle obciążające, że utrudnia słuchanie?

Dorosła osoba przez kilka godzin czyta o interesującym ją zagadnieniu, zapominając o jedzeniu i zaplanowanym spotkaniu. Czy jest to hiperfokus związany z ADHD? Autystyczne, intensywne zainteresowanie? Zwykła pasja? A może sposób unikania trudnego obowiązku?

Na podstawie samego zachowania często nie da się tego rozstrzygnąć.

W diagnozie liczy się nie tylko to, co osoba robi, ale również:

• dlaczego to robi;
• od kiedy występuje dany wzorzec;
• jak często się pojawia;
• w jakich sytuacjach;
• czy zachowanie ma charakter rozwojowy;
• jakie są jego konsekwencje;
• jak łączy się z pozostałymi cechami funkcjonowania.

Czym jest AuDHD?

Termin AuDHD powstał z połączenia skrótów autism i ADHD. Jest szeroko używany przez osoby neuroatypowe oraz coraz częściej pojawia się w materiałach psychoedukacyjnych. Nie stanowi jednak odrębnej jednostki diagnostycznej.

Formalnie rozpoznaje się dwa współwystępujące zaburzenia neurorozwojowe:

• spektrum autyzmu;
• zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD.

Możliwość jednoczesnego rozpoznawania autyzmu i ADHD została wyraźnie uwzględniona w DSM-5. Wcześniejsze klasyfikacje diagnostyczne utrudniały stawianie obu diagnoz u tej samej osoby, co przez lata ograniczało rozpoznawanie ich współwystępowania i prowadzenie badań.

Dziś wiadomo, że autyzm i ADHD stosunkowo często występują razem. Nie są jednak tym samym zaburzeniem ani dwiema nazwami opisującymi identyczny profil. Przegląd dotyczący współwystępowania autyzmu i ADHD, konsensus dotyczący rozpoznawania i leczenia współwystępujących ADHD i autyzmu

Co jest głównym obszarem trudności w ADHD, a co w autyzmie?

W dużym uproszczeniu ADHD dotyczy przede wszystkim regulowania:

• uwagi;
• poziomu aktywności;
• impulsów;
• motywacji;
• organizacji działania;
• przechodzenia od zamiaru do wykonania.

W autyzmie kluczowe są natomiast jakościowe różnice w:

• komunikacji i wzajemności społecznej;
• rozumieniu oraz tworzeniu relacji;
• wykorzystywaniu komunikacji niewerbalnej;
• elastyczności zachowania;
• potrzebie stałości i przewidywalności;
• występowaniu powtarzalnych zachowań lub intensywnych zainteresowań;
• przetwarzaniu bodźców sensorycznych.

To rozróżnienie jest pomocne, ale rzeczywisty obraz bywa bardziej złożony. Osoba z ADHD może mieć poważne trudności społeczne, a osoba autystyczna — znaczące problemy wykonawcze i uwagowe. W obu grupach mogą pojawiać się impulsywność, przeciążenia sensoryczne, trudności z regulacją emocji, zaburzenia snu, problemy z rozpoczynaniem zadań i intensywne skupienie na interesującej czynności.

Dlatego nie diagnozuje się autyzmu wyłącznie na podstawie problemów społecznych ani ADHD na podstawie roztargnienia.

Objawy wspólne dla ADHD i autyzmu

Na poziomie widocznego zachowania ADHD i autyzm mogą przypominać się w wielu obszarach.

W obu przypadkach mogą występować:

• trudności z koncentracją;
• niereagowanie na wypowiedź drugiej osoby;
• przerywanie rozmówcy;
• problemy z podtrzymywaniem rozmowy;
• zapominanie poleceń;
• intensywne zainteresowania;
• trudność z przerwaniem przyjemnej aktywności;
• problemy z organizacją;
• dysregulacja emocjonalna;
• zachowania impulsywne;
• potrzeba ruchu lub stimmingu;
• nadwrażliwość albo poszukiwanie bodźców;
• trudności w utrzymywaniu relacji;
• poczucie niedopasowania;
• zmęczenie po sytuacjach społecznych;
• trudność z przechodzeniem między zadaniami;
• gwałtowne reakcje na frustrację;
• nierównomierny profil możliwości.

Wspólne objawy nie oznaczają jednak, że mechanizmy są wspólne. To właśnie próba ich zrozumienia jest jednym z najważniejszych elementów diagnozy różnicowej.

„Nie słucha, kiedy się do niego mówi” — ADHD czy autyzm?

Pozorne niesłuchanie może pojawić się w ADHD, autyzmie i AuDHD, ale z różnych powodów.

Niesłuchanie w ADHD

Osoba może rozpocząć słuchanie, ale szybko zgubić wątek. Jej uwagę przejmuje dźwięk z korytarza, własna myśl, telefon albo szczegół wypowiedzi, który wywołuje kolejne skojarzenia.

Może również usłyszeć pierwszą część polecenia, a pozostałych elementów nie utrzymać w pamięci roboczej.

Przykład:

„Idź do pokoju, odłóż książkę, przynieś bluzę i zamknij okno”.

Dziecko idzie do pokoju, zauważa zabawkę i zaczyna się nią bawić. Nie chodzi o świadome ignorowanie. Cel działania został wyparty przez nowy bodziec.

Podczas rozmowy dorosła osoba z ADHD może:

• kończyć zdanie rozmówcy;
• odpowiadać, zanim pytanie zostanie dokończone;
• przeskakiwać do skojarzonego tematu;
• zapominać, co chciała powiedzieć;
• słuchać głównie po to, żeby nie stracić własnej myśli;
• pozornie nie uważać, ale dobrze pamiętać treść rozmowy;
• patrzeć na rozmówcę i jednocześnie nie przetwarzać jego wypowiedzi.

Głównym mechanizmem jest wtedy trudność z regulacją uwagi, hamowaniem reakcji lub pamięcią roboczą.

Niesłuchanie w autyzmie

Osoba autystyczna może nie odpowiedzieć, ponieważ:

• potrzebuje więcej czasu na przetworzenie wypowiedzi;
• nie rozpoznała, że komunikat był skierowany właśnie do niej;
• skupiała uwagę na innym zadaniu i trudno jej przełączyć się między aktywnościami;
• pytanie było niejasne lub zbyt ogólne;
• interpretuje wypowiedź dosłownie;
• nie rozumie, jakiej reakcji społecznej oczekuje rozmówca;
• znajduuje się w przeciążającym sensorycznie otoczeniu;
• jednoczesne słuchanie i utrzymywanie kontaktu wzrokowego jest zbyt obciążające;
• nie widzi potrzeby udzielenia odpowiedzi na wypowiedź, która nie zawiera bezpośredniego pytania.

Przykładem może być komunikat:

„Przydałaby się pomoc przy stole”.

Partner zrozumiał znaczenie zdania, ale potraktował je jako komentarz, nie jako prośbę. Druga osoba odczytuje brak reakcji jako obojętność. Problem nie musi wynikać z braku troski, lecz z trudności w odczytaniu pośredniego komunikatu.

Niesłuchanie w AuDHD

W AuDHD oba mechanizmy mogą występować jednocześnie. Osoba może mieć trudność z przełączeniem uwagi z interesującej czynności, zgubić część komunikatu, a następnie nie odczytać niewypowiedzianego oczekiwania rozmówcy.

Może też próbować ukryć zagubienie, mówiąc „tak, oczywiście”, choć nie wie już, czego dotyczyła rozmowa.

Samo niesłuchanie nie rozstrzyga więc diagnozy. Trzeba sprawdzić, co dzieje się z uwagą, rozumieniem języka, wzajemnością społeczną, elastycznością i przetwarzaniem bodźców.

Kontakt wzrokowy w ADHD, autyzmie i AuDHD

Brak lub ograniczenie kontaktu wzrokowego jest silnie kojarzone z autyzmem. W rzeczywistości ani osoba autystyczna nie musi unikać patrzenia w oczy, ani osoba nawiązująca kontakt wzrokowy nie zostaje automatycznie wykluczona ze spektrum.

W diagnozie ważniejsza od samej długości patrzenia jest jakość i funkcja kontaktu wzrokowego.

Kontakt wzrokowy w ADHD

Osoba z ADHD może odwracać wzrok, ponieważ:

• rozpraszają ją bodźce w otoczeniu;
• zauważyła ruch lub dźwięk;
• podąża za własnymi skojarzeniami;
• intensywnie myśli i łatwiej jej wtedy nie patrzeć na rozmówcę;
• jest znudzona;
• impulsywnie sprawdza telefon;
• trudno jej jednocześnie słuchać i kontrolować własną potrzebę ruchu.

Kontakt wzrokowy może być zmienny, ale zazwyczaj pozostaje spontanicznie używany do regulowania rozmowy: sprawdzenia reakcji drugiej osoby, podkreślenia żartu, upewnienia się, czy rozmówca słucha, albo sygnalizowania, że za chwilę nastąpi zmiana kolejki.

Nie jest to jednak zasada pozwalająca wykluczyć autyzm.

Kontakt wzrokowy w autyzmie

U osoby autystycznej kontakt wzrokowy może być:

• ograniczony;
• krótkotrwały;
• zbyt intensywny;
• używany w wyuczony sposób;
• niedostosowany do rytmu rozmowy;
• obecny, ale słabo zintegrowany z mimiką, gestem i wypowiedzią;
• świadomie kontrolowany zamiast spontanicznego;
• fizycznie lub emocjonalnie niekomfortowy;
• utrzymywany kosztem gorszego rozumienia wypowiedzi.

Niektóre osoby autystyczne mówią, że podczas patrzenia w oczy trudniej im myśleć albo słuchać. Inne nauczyły się zasady: „Trzeba patrzeć na rozmówcę” i realizują ją tak dokładnie, że spojrzenie może być długie oraz mało naturalnie modulowane.

W autyzmie nie ocenia się wyłącznie tego, czy osoba patrzy. Sprawdza się, jak wykorzystuje spojrzenie razem z gestem, mimiką, intonacją i kontekstem społecznym.

Kontakt wzrokowy w AuDHD

U osoby z AuDHD spojrzenie może być niestabilne z kilku powodów jednocześnie. Rozpraszają ją bodźce, trudno jej utrzymać uwagę, a patrzenie w oczy dodatkowo obciąża przetwarzanie.

Może nawiązywać intensywny kontakt wzrokowy podczas rozmowy o interesującym temacie, ale tracić go w sytuacji emocjonalnej, wieloosobowej lub sensorycznie trudnej.

Dlatego kontakt wzrokowy nie jest testem rozstrzygającym. Eksperci przestrzegają zarówno przed wykluczaniem autyzmu z powodu obecnego kontaktu wzrokowego, jak i przed wykluczaniem ADHD dlatego, że osoba potrafi długo skupić się na interesującym temacie. Konsensus dotyczący diagnozy współwystępujących ADHD i autyzmu

Hiperfokus w ADHD a autystyczne zainteresowanie

Te pojęcia często są używane zamiennie, choć opisują częściowo odmienne zjawiska.

Warto zaznaczyć, że „hiperfokus” nie stanowi osobnego kryterium diagnostycznego ADHD. Opisuje stan bardzo intensywnego pochłonięcia czynnością, w którym trudno przenieść uwagę na coś innego.

Hiperfokus związany z ADHD

Częściej dotyczy aktywności:

• nowej;
• interesującej;
• zapewniającej natychmiastową nagrodę;
• silnie stymulującej;
• związanej z pilnym terminem;
• dającej szybkie informacje zwrotne.

Osoba może przez wiele godzin grać, programować, porządkować zdjęcia albo czytać o nowym pomyśle, choć wcześniej nie potrafiła rozpocząć prostego obowiązku.

Charakterystyczna jest trudność w sterowaniu uwagą. Problem nie polega na braku uwagi, ale na ograniczonej możliwości zdecydowania, gdzie i jak długo zostanie ona skierowana.

Temat hiperfokusu może szybko się zmieniać. Osoba intensywnie angażuje się w nowe hobby, kupuje potrzebne materiały, po czym po kilku tygodniach zainteresowanie słabnie.

Nie każda osoba z ADHD działa w ten sposób i nie każde krótkotrwałe hobby jest hiperfokusem.

Intensywne zainteresowanie w autyzmie

Autystyczne zainteresowanie częściej staje się względnie trwałym, ważnym elementem życia i tożsamości. Może zapewniać:

• poczucie przewidywalności;
• regulację emocjonalną;
• odpoczynek od wymagań społecznych;
• przyjemność płynącą z porządkowania wiedzy;
• możliwość rozwijania kompetencji;
• bezpieczny temat rozmowy;
• sposób rozumienia świata.

Nie musi dotyczyć stereotypowo kojarzonych tematów, takich jak pociągi, rozkłady jazdy czy liczby. Zainteresowaniem mogą być psychologia, literatura, zwierzęta, konkretna osoba publiczna, relacje społeczne, kosmetyki, historia rodziny albo wybrany serial.

Znaczenie diagnostyczne ma nie tyle „nietypowość” tematu, ile intensywność, sposób angażowania się, trwałość, ograniczony zakres oraz funkcja zainteresowania w życiu osoby.

U dziewcząt zainteresowanie może wyglądać społecznie typowo, lecz jego natężenie bywa ponadprzeciętne. Dziewczynka może interesować się końmi tak jak wiele rówieśniczek, ale znać szczegółowo rasy, rodowody, choroby, żywienie i historię jeździectwa oraz podporządkowywać temu większość rozmów i aktywności.

Jak może to wyglądać w AuDHD?

W AuDHD intensywne zainteresowanie może łączyć trwałość i regulacyjną funkcję charakterystyczną dla autyzmu ze zmiennością uwagi i poszukiwaniem nowości związanym z ADHD.

Osoba przez wiele lat interesuje się psychologią, ale co kilka miesięcy przechodzi od terapii traumy, przez teorię więzi, neuropsychologię i psychofarmakologię, aż po analizę konkretnych narzędzi diagnostycznych. Główny obszar pozostaje podobny, lecz w jego obrębie pojawiają się kolejne intensywne etapy.

Możliwa jest też sprzeczność: osoba potrzebuje stałego, bezpiecznego zainteresowania, ale jednocześnie nudzi się sposobem, w jaki się nim zajmuje, i poszukuje nowych bodźców.

Monolog o zainteresowaniu: impulsywność czy trudność we wzajemności?

Zarówno osoba z ADHD, jak i osoba autystyczna może mówić długo i nie pozostawiać rozmówcy miejsca na odpowiedź.

W ADHD przyczyną może być:

• silne pobudzenie;
• szybki tok skojarzeń;
• obawa, że myśl za chwilę zniknie;
• trudność z zahamowaniem wypowiedzi;
• niezauważenie upływu czasu;
• impulsywne wchodzenie w słowo.

Osoba często zdaje sobie sprawę, że zdominowała rozmowę, dopiero po fakcie. Może powiedzieć: „Znowu się rozgadałam, przepraszam”.

W autyzmie długi monolog może wiązać się z:

• silną potrzebą dzielenia zainteresowania;
• trudnością w monitorowaniu sygnałów znudzenia;
• ograniczonym dostosowaniem ilości szczegółów do wiedzy rozmówcy;
• przekonaniem, że jeśli temat jest wartościowy, druga osoba również chce poznać wszystkie informacje;
• trudnością z intuicyjnym wyczuciem, kiedy należy oddać głos;
• korzystaniem z rozmowy głównie jako wymiany informacji.

Osoba autystyczna może znać zasadę naprzemienności, ale stosować ją świadomie, nie zawsze naturalnie dopasowując wypowiedź do subtelnych reakcji partnera.

W AuDHD oba mechanizmy mogą się wzmacniać: impulsywność przyspiesza wypowiedź, a trudność w odczytywaniu sygnałów społecznych opóźnia zauważenie, że rozmówca chce dojść do głosu.

Przerywanie rozmówcy nie zawsze oznacza to samo

Osoba z ADHD może przerwać, ponieważ odpowiedź pojawiła się natychmiast i trudno ją zatrzymać. Czasem przerywa, aby pokazać: „Rozumiem cię, miałam podobnie”. Jej intencją jest nawiązanie kontaktu, choć rozmówca może poczuć się pominięty.

Osoba autystyczna może przerwać, ponieważ:

• nie rozpoznała końca kolejki;
• rytm rozmowy był niejednoznaczny;
• uznała, że przekazywana informacja wymaga natychmiastowego sprostowania;
• nie zauważyła niewerbalnego sygnału, że rozmówca zamierza kontynuować;
• potrzebuje doprecyzować szczegół, bez którego dalsza wypowiedź staje się niezrozumiała.

Jedno zachowanie może zatem wyglądać identycznie, ale mieć inną funkcję.

Relacje społeczne w ADHD i autyzmie

Osoby z ADHD mogą znać zasady społeczne i właściwie odczytywać sygnały, ale nie stosować tej wiedzy konsekwentnie z powodu impulsywności, nieuwagi lub trudności z regulacją emocji.

Mogą:

• zapominać odpisać;
• spóźniać się;
• przerywać;
• zmieniać temat;
• mówić coś bez zastanowienia;
• tracić kontakt, kiedy druga osoba przestaje być obecna w codziennym otoczeniu;
• intensywnie reagować na krytykę;
• podejmować spontaniczne decyzje wpływające na relację.

W autyzmie trudności częściej dotyczą jakościowego rozumienia i tworzenia wzajemności społecznej. Osoba może:

• nie wiedzieć, jak rozpocząć albo zakończyć rozmowę;
• mieć trudność z rozpoznaniem niepisanych zasad grupy;
• dosłownie interpretować wypowiedzi;
• nie zauważać subtelnej ironii;
• nie wiedzieć, ile szczegółów przekazać;
• mieć trudność z dostosowaniem zachowania do różnych kontekstów;
• preferować relacje oparte na wspólnej aktywności lub zainteresowaniu;
• potrzebować świadomego analizowania sytuacji, które inni interpretują intuicyjnie.

W AuDHD osoba może poprawnie rozpoznać zasadę społeczną, lecz impulsywnie ją naruszyć, albo nie odczytać jej, a następnie przez nieuwagę przeoczyć sygnał niezadowolenia rozmówcy.

Potrzeba rutyny czy niezdolność do jej utrzymania?

To jedna z najbardziej charakterystycznych sprzeczności opisywanych przez osoby z AuDHD.

ADHD często wiąże się z poszukiwaniem nowości, szybkim nudzeniem się, impulsywnym zmienianiem planów i trudnością w utrwalaniu rutyn.

Autyzm częściej wiąże się z potrzebą przewidywalności, trudnością z nagłą zmianą oraz przywiązaniem do określonego sposobu wykonywania czynności.

Osoba z AuDHD może więc:

• bardzo potrzebować planu, ale nie umieć się go trzymać;
• źle znosić niespodziewaną zmianę, a jednocześnie sama impulsywnie zmieniać własne decyzje;
• tworzyć szczegółowe harmonogramy i po kilku dniach przestawać z nich korzystać;
• nudzić się powtarzalnością, ale po spontanicznym wyjściu szybko poczuć przeciążenie;
• potrzebować nowości w ramach bezpiecznej, przewidywalnej struktury;
• pragnąć wyjazdu, a po dotarciu na miejsce tęsknić za własnym pokojem i rytuałami.

Nie jest to dowód AuDHD sam w sobie. Dobrze pokazuje jednak, dlaczego osoba ze współwystępującym ADHD i autyzmem może odczuwać swoje potrzeby jako wewnętrznie sprzeczne.

Funkcje wykonawcze: podobny efekt, częściowo inne trudności

Zarówno w ADHD, jak i w autyzmie mogą występować trudności z planowaniem, rozpoczynaniem zadań, monitorowaniem działania i przełączaniem się.

W ADHD częściej na pierwszy plan wysuwają się:

• hamowanie reakcji;
• utrzymywanie uwagi;
• pamięć robocza;
• organizowanie kolejnych kroków;
• szacowanie czasu;
• mobilizowanie się do mało stymulujących zadań.

W autyzmie znaczącą rolę może odgrywać:

• elastyczność poznawcza;
• przechodzenie między ustalonymi sposobami działania;
• dostosowanie się do zmiany;
• rozpoczęcie zadania, którego przebieg jest niejasny;
• konieczność działania bez wystarczającej przewidywalności;
• przeciążenie wynikające z liczby bodźców lub decyzji.

Badania pokazują istotne nakładanie się problemów wykonawczych, ale nie wspierają prostego założenia, że każdy deficyt można jednoznacznie przypisać jednej diagnozie. Przegląd profili funkcji wykonawczych w ADHD i autyzmie

Sensoryka: czy nadwrażliwość oznacza autyzm?

Różnice sensoryczne są częścią kryteriów diagnostycznych spektrum autyzmu, ale występują również u części osób z ADHD i w wielu innych sytuacjach.

W ADHD osoba może poszukiwać stymulacji, ponieważ monotonne otoczenie utrudnia utrzymanie odpowiedniego poziomu pobudzenia. Może słuchać muzyki podczas pracy, poruszać nogą, żuć gumę albo wykonywać kilka czynności jednocześnie.

Może również gwałtownie reagować na niespodziewany hałas, zwłaszcza gdy już jest przeciążona.

W autyzmie profil sensoryczny bywa bardziej trwały, specyficzny i obecny od wczesnego rozwoju. Osoba może:

• nie tolerować określonych tkanin;
• bardzo silnie reagować na zapachy;
• unikać konkretnych konsystencji jedzenia;
• słyszeć dźwięki pomijane przez innych;
• poszukiwać docisku lub ruchu;
• długo przyglądać się światłu i poruszającym się obiektom;
• mieć trudność z rozpoznawaniem głodu, pragnienia lub bólu.

W AuDHD może jednocześnie poszukiwać intensywnej stymulacji i szybko ulegać przeciążeniu. Osoba włącza głośną muzykę, aby się pobudzić, ale po pewnym czasie nie potrafi już tolerować żadnego dźwięku.

Emocje i kryzysy regulacyjne

Gwałtowne emocje nie są wyłączną cechą żadnego z tych rozpoznań.

W ADHD reakcja może pojawić się bardzo szybko pod wpływem frustracji, oczekiwania, nudy, przerwania nagradzającej czynności albo poczucia krytyki. Emocja narasta impulsywnie i może stosunkowo szybko opaść.

W autyzmie kryzys może być skutkiem kumulacji bodźców, zmian, niejasności społecznych, długotrwałego maskowania i przekroczenia możliwości regulacyjnych. Meltdown lub shutdown nie musi nastąpić bezpośrednio w miejscu przeciążenia — reakcja może pojawić się dopiero po powrocie do bezpiecznego otoczenia.

W AuDHD impulsywność może przyspieszać reakcję, a przeciążenie sensoryczne i trudność ze zmianą dodatkowo zwiększać jej intensywność. Odróżnienie mechanizmów wymaga analizy tego, co wydarzyło się wcześniej, a nie tylko obserwacji samego wybuchu.

Czy ADHD może „udawać” autyzm?

ADHD może powodować zachowania przypominające cechy autystyczne:

• trudność w utrzymaniu rozmowy;
• przerywanie;
• pomijanie sygnałów społecznych z powodu nieuwagi;
• zapominanie o relacjach;
• intensywne zainteresowania;
• niestabilny kontakt wzrokowy;
• potrzeba ruchu;
• reakcje sensoryczne;
• trudności z regulacją emocji.

Nie oznacza to jednak automatycznie autyzmu.

W diagnozie spektrum trzeba wykazać trwały, rozwojowy profil jakościowych różnic w komunikacji społecznej oraz ograniczonych lub powtarzalnych wzorców zachowania, zainteresowań albo aktywności.

Jeżeli problemy społeczne można w pełni wyjaśnić nieuwagą, impulsywnością i ich konsekwencjami, samo ich występowanie nie wystarcza do rozpoznania autyzmu.

Czy autyzm może wyglądać jak ADHD?

Tak. Osoba autystyczna może sprawiać wrażenie rozproszonej, gdy:

• otoczenie jest sensorycznie przeciążające;
• zadanie jest niejasne;
• nie rozumie celu polecenia;
• skupia się na interesującym szczególe;
• trudno jej przenieść uwagę;
• znajduje się w stanie lęku;
• monitoruje własne zachowanie społeczne;
• potrzebuje dłuższego czasu na przetworzenie informacji.

Nadruchliwość może natomiast wynikać ze stimmingu, próby regulowania napięcia lub reakcji na przeciążenie.

Aby rozpoznać dodatkowo ADHD, trzeba wykazać, że objawy nieuwagi i nadpobudliwości lub impulsywności tworzą odrębny, utrwalony wzorzec, którego nie wyjaśnia w pełni autyzm.

AuDHD nie oznacza „trochę ADHD i trochę autyzmu”

Osoba z AuDHD nie musi prezentować łagodniejszej połowy każdego rozpoznania. Może doświadczać pełnego zakresu trudności związanych z obiema diagnozami, a ich wzajemne oddziaływanie tworzy indywidualny profil.

Czasem jedna grupa cech przez lata maskuje drugą.

Impulsywność i towarzyskość związane z ADHD mogą utrudniać zauważenie autystycznych różnic w rozumieniu relacji. Osoba inicjuje rozmowy i chętnie poznaje ludzi, więc otoczenie zakłada, że nie może być autystyczna. Dopiero bliższa analiza pokazuje, że rozmowy są intensywne, trudno je modulować, relacje szybko się rozpadają, a po spotkaniach pojawia się znaczne wyczerpanie.

Z drugiej strony silna potrzeba zasad i przewidywalności może częściowo kompensować chaos wykonawczy związany z ADHD. Osoba tworzy ścisłe rutyny nie dlatego, że łatwo jej się organizować, lecz dlatego, że bez nich codzienność natychmiast się rozpada.

Co może wskazywać na potrzebę pogłębionej diagnozy?

Konsultację warto rozważyć, gdy:

• rozpoznanie ADHD wyjaśnia część trudności, ale nie tłumaczy trwałych różnic społeczno-komunikacyjnych;
• leczenie ADHD poprawia uwagę i hamowanie, ale pozostają znaczące przeciążenia sensoryczne, potrzeba stałości i trudności we wzajemności;
• osoba ma rozpoznany autyzm, lecz jej impulsywność, nieuwaga i chaos organizacyjny wykraczają poza to, co wyjaśnia dotychczasowa diagnoza;
• występują wyraźne, obecne od dzieciństwa cechy obu profili;
• osoba doświadcza silnej sprzeczności między potrzebą nowości a potrzebą przewidywalności;
• strategie pomocne w jednym obszarze nasilają trudności w drugim;
• dotychczasowe wsparcie nie odpowiada na całość potrzeb.

Jak powinna wyglądać diagnoza różnicowa?

Nie istnieje pojedynczy test rozpoznający AuDHD. Sam wysoki wynik w kwestionariuszu ADHD lub autyzmu nie wystarcza.

Diagnoza powinna obejmować:

• szczegółowy wywiad rozwojowy;
• ocenę funkcjonowania społecznego i komunikacyjnego;
• analizę objawów nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości;
• ocenę powtarzalnych zachowań, zainteresowań i potrzeby stałości;
• profil sensoryczny;
• funkcjonowanie w różnych środowiskach;
• przykłady z dzieciństwa i dorosłości;
• analizę strategii maskowania oraz kompensowania;
• informacje od rodziców, partnera lub innych bliskich, jeśli są dostępne;
• diagnostykę innych możliwych przyczyn trudności.

ADOS-2 może stanowić element diagnozy spektrum autyzmu, ale nie jest samodzielnym „testem na autyzm” i nie służy do rozpoznawania ADHD. Wynik powinien być interpretowany razem z wywiadem rozwojowym, obserwacją kliniczną i informacjami o codziennym funkcjonowaniu.

Podobnie diagnoza ADHD nie może opierać się wyłącznie na kwestionariuszu przesiewowym czy stwierdzeniu, że osoba ma hiperfokus.

Pytanie diagnostyczne: nie tylko „co?”, ale przede wszystkim „dlaczego?”

Tabela pokazuje możliwe tendencje, a nie reguły diagnostyczne. Ten sam mechanizm może wystąpić w obu rozpoznaniach, a u osoby z AuDHD kilka mechanizmów może działać jednocześnie.

Najważniejszy wniosek

Ograniczony kontakt wzrokowy nie oznacza automatycznie autyzmu. Hiperfokus nie potwierdza ADHD. Intensywne zainteresowanie nie wystarcza do rozpoznania spektrum. Niesłuchanie nie mówi jeszcze, z czego wynika trudność.

W diagnozie AuDHD trzeba wykazać pełny, obecny od okresu rozwojowego obraz zarówno ADHD, jak i spektrum autyzmu.

Najbardziej użyteczne pytanie nie brzmi więc:

„Czy to zachowanie jest autystyczne, czy związane z ADHD?”

Lepiej zapytać:

„Jaki mechanizm stoi za tym zachowaniem, jak łączy się ono z innymi cechami i czy cały przebieg rozwoju wskazuje na ADHD, autyzm czy ich współwystępowanie?”

AuDHD nie jest prostą sumą dwóch list objawów. To indywidualny profil, w którym potrzeba bodźców może spotykać się z potrzebą przewidywalności, impulsywność z trudnością odczytywania sygnałów społecznych, a pragnienie kontaktu — z szybkim przeciążeniem relacją.

Dopiero uwzględnienie tych pozornych sprzeczności pozwala zobaczyć osobę, a nie tylko zestaw zachowań.

Artykuł ma charakter psychoedukacyjny. Nie zastępuje pełnej diagnozy psychologicznej ani konsultacji lekarskiej.