Czy dziewczynki w spektrum autyzmu konfabulują? Co może kryć się za historiami, które nie zgadzają się z faktami

Dziewczynka w spektrum autyzmu może opowiadać wydarzenia w sposób niezgodny z faktami, ale nie oznacza to automatycznie, że świadomie kłamie. Przyczyną mogą być trudności z pamięcią źródła, porządkowaniem zdarzeń, rozumieniem intencji, presją społeczną, lękiem albo próbą uzupełnienia luk w pamięci. Każdą taką sytuację należy rozpatrywać indywidualnie.

Rodzice czasem mówią: „Ona wymyśla całe historie”, „Jest przekonana, że tak było” albo „Za każdym razem przedstawia inną wersję wydarzeń”. Szczególne zaniepokojenie pojawia się wtedy, gdy opowieść dotyczy konfliktu w szkole, zachowania nauczyciela, odrzucenia przez rówieśników albo sytuacji, której dorośli nie potrafią potwierdzić.

W takich przypadkach łatwo przykleić dziecku etykietę kłamcy. Tymczasem niezgodność opowieści z faktami może mieć wiele przyczyn.

Czym właściwie jest konfabulacja?

Konfabulacja to tworzenie nieprawdziwych lub zniekształconych wspomnień bez świadomego zamiaru oszukania rozmówcy. Osoba nie mówi nieprawdy po to, aby osiągnąć korzyść. Może być przekonana, że jej wersja wydarzeń jest prawdziwa, albo nie potrafić odróżnić tego, co rzeczywiście się wydarzyło, od własnych przypuszczeń, wyobrażeń lub informacji usłyszanych od innych.

W ścisłym znaczeniu klinicznym konfabulacje kojarzone są przede wszystkim z zaburzeniami pamięci występującymi w określonych schorzeniach neurologicznych. Dlatego tego pojęcia nie należy używać jako ogólnego określenia każdego nieprawdziwego komunikatu dziecka.

Badania dotyczące konfabulacji w autyzmie są nieliczne. Jedno z badań wskazało, że jej występowanie u części dzieci może wiązać się między innymi z trudnościami w zakresie pamięci źródła i funkcji wykonawczych, a nie wyłącznie z motywacją społeczną. Nie wykazano jednak, aby konfabulowanie było typową cechą autyzmu ani specyficzną właściwością dziewcząt w spektrum. Badanie dotyczące konfabulacji u dzieci w spektrum autyzmu

Dlaczego opowieść dziecka może odbiegać od rzeczywistości?

1. Trudność z ustaleniem źródła informacji

Dziecko może pamiętać treść, ale nie pamiętać, skąd ją zna. Film, rozmowa koleżanek, sen, własna myśl i rzeczywiste zdarzenie mogą po pewnym czasie częściowo połączyć się w jedną historię.

Dziewczynka może szczerze pamiętać, że ktoś coś powiedział, lecz nie być pewna, czy usłyszała to bezpośrednio, czy dowiedziała się o tym od innej osoby.

2. Uzupełnianie luk w pamięci

Pamięć nie działa jak nagranie. Jest procesem rekonstrukcyjnym. Kiedy brakuje fragmentu zdarzenia, umysł może uzupełnić lukę najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem.

Jeżeli dziecko pamięta, że koleżanka była zdenerwowana, może później dodać, że „na pewno powiedziała coś niemiłego”. Z czasem wniosek może zostać zapamiętany jako fakt.

3. Trudności z uporządkowaniem kolejności wydarzeń

Dzieci z ADHD i część dzieci w spektrum mogą mieć trudności z organizacją narracji, chronologią i oddzielaniem najważniejszych informacji od szczegółów.

Kilka podobnych sytuacji może zostać połączonych w jedno zdarzenie. To, co wydarzyło się tydzień wcześniej, może znaleźć się w opowieści o wczorajszym konflikcie.

4. Dosłowne rozumienie pytań

Odpowiedź dziecka może zależeć od sposobu zadania pytania. Pytanie: „Czy pani na ciebie krzyczała?” sugeruje określoną interpretację zdarzenia. Dziecko może potwierdzić, ponieważ nauczycielka mówiła głośniej, choć nie miało to charakteru krzyku.

Warto pytać neutralnie:

• „Co wydarzyło się najpierw?”
• „Co pani dokładnie powiedziała?”
• „Co wtedy zobaczyłaś lub usłyszałaś?”
• „Co pomyślałaś, że to znaczy?”

5. Mylenie faktu z interpretacją

Zdanie „Ona mnie nie lubi” może opisywać wniosek dziecka, a nie wypowiedziane przez koleżankę słowa. Podobnie „Wszyscy się ze mnie śmiali” może oznaczać, że kilka osób zaczęło się śmiać w chwili, gdy dziewczynka odpowiadała przy tablicy.

Przeżycie emocjonalne jest prawdziwe, nawet jeżeli interpretacja intencji innych osób wymaga sprawdzenia.

6. Maskowanie i odtwarzanie gotowych scenariuszy

Dziewczęta w spektrum częściej niż chłopcy mogą korzystać ze strategii kamuflowania trudności społecznych: obserwować inne osoby, naśladować sposób mówienia, przygotowywać odpowiedzi i odtwarzać poznane wcześniej scenariusze. Maskowanie może utrudniać dorosłym zauważenie rzeczywistych trudności dziecka i wiązać się ze znacznym kosztem psychicznym. Przegląd badań dotyczących maskowania w autyzmie

Gotowa, brzmiąca „dorosło” opowieść nie musi więc oznaczać manipulacji. Może być próbą przedstawienia chaotycznego doświadczenia w społecznie zrozumiałej formie.

7. Odpowiadanie pod wpływem presji

Dziecko może szybko zauważyć, jakiej odpowiedzi oczekuje dorosły. Jeżeli jest wielokrotnie pytane o tę samą sytuację, może zmieniać wypowiedź, próbując zadowolić rozmówcę, zakończyć rozmowę albo zmniejszyć napięcie.

Dotyczy to szczególnie dzieci lękowych, silnie nastawionych na przestrzeganie zasad lub bojących się rozczarowania ważnej osoby.

8. Unikanie konsekwencji

Dzieci w spektrum, podobnie jak wszystkie inne dzieci, mogą także świadomie skłamać. Diagnoza nie wyklucza celowego ukrywania zachowania. Nie należy jednak zakładać intencjonalnego oszustwa wyłącznie na podstawie tego, że relacja jest niespójna.

Czy można rozpoznać, że dziecko świadomie kłamie?

Nie istnieje pojedynczy objaw pozwalający pewnie odróżnić kłamstwo od błędu pamięci. Kontakt wzrokowy, zdenerwowanie, zmiana tonu głosu czy chaotyczna wypowiedź nie są wiarygodnymi „wykrywaczami kłamstwa”. U dziecka w spektrum mogą wynikać z przeciążenia, lęku, trudności językowych albo intensywnego wysiłku poznawczego.

Znacznie bardziej użyteczne jest sprawdzenie:

• czy dziecko rozumie różnicę między faktem, przypuszczeniem i wyobrażeniem;
• czy potrafi wskazać źródło informacji;
• czy historia zmienia się po pytaniach sugerujących;
• czy relacja staje się spójniejsza po obniżeniu napięcia;
• czy występują trudności uwagowe, językowe lub pamięciowe;
• czy dziecko mogło odnieść korzyść z przedstawienia określonej wersji;
• czy podobne sytuacje występują w różnych środowiskach.

Jak rozmawiać, żeby nie wzmacniać nieprawdziwej wersji?

Najpierw obniż napięcie

Przesłuchiwanie zdenerwowanego dziecka zwykle nie poprawia jakości jego relacji. Lepiej zapewnić spokój, ograniczyć liczbę osób zadających pytania i dać czas na uporządkowanie wspomnienia.

Oddziel fakty od znaczenia

Można użyć trzech prostych kategorii:

• „Co widziałaś albo słyszałaś?”
• „Co wtedy pomyślałaś?”
• „Jak się z tym poczułaś?”

Takie rozdzielenie pomaga dziecku zauważyć, że obserwacja i interpretacja nie są tym samym.

Pozwól powiedzieć „nie wiem”

Dziecko powinno wiedzieć, że odpowiedzi „nie pamiętam”, „nie jestem pewna” i „chyba tak” są akceptowane. Wymaganie natychmiastowej, jednoznacznej odpowiedzi zwiększa ryzyko zgadywania.

Nie poprawiaj całej historii od razu

Można powiedzieć:
„Wierzę, że tak to zapamiętałaś. Spróbujmy wspólnie sprawdzić, które części są pewne, a których jeszcze nie wiemy”.
Uznajemy w ten sposób doświadczenie dziecka, ale nie potwierdzamy automatycznie wszystkich szczegółów.

Korzystaj z pomocy wizualnych

Pomocne mogą być:

• oś czasu;
• plan sali lub miejsca zdarzenia;
• zapisanie uczestników;
• rozdzielenie informacji na „wiem”, „myślę” i „nie jestem pewna”;
• narysowanie kolejnych etapów zdarzenia.

Czego nie robić?

Nie należy:

• nazywać dziecka kłamcą;
• wielokrotnie zadawać tego samego pytania innymi słowami;
• sugerować odpowiedzi;
• zawstydzać za niespójność;
• wymagać kontaktu wzrokowego jako dowodu prawdomówności;
• automatycznie uznawać każdej relacji za „objaw autyzmu”;
• prowadzić rodzinnego przesłuchania w obecności wielu dorosłych.

Szczególna ostrożność przy informacjach o przemocy lub krzywdzeniu

Jeżeli dziecko mówi o przemocy, wykorzystaniu, nękaniu albo innym zagrożeniu, jego wypowiedzi nie wolno odrzucić dlatego, że ma diagnozę autyzmu albo przedstawia niespójne szczegóły.

Należy zadbać o bezpieczeństwo, ograniczyć pytania do koniecznego minimum, zapisać możliwie dokładnie spontaniczną wypowiedź dziecka i skonsultować dalsze postępowanie ze specjalistą. Samodzielne, wielokrotne wypytywanie może wpływać na pamięć i utrudnić późniejszą ocenę zdarzenia.

Kiedy potrzebna jest konsultacja?

Warto skonsultować dziecko z psychologiem, neuropsychologiem lub lekarzem, gdy:

• niezgodne z faktami historie pojawiają się często;
• dziecko wydaje się całkowicie przekonane o prawdziwości zdarzeń, które nie miały miejsca;
• nastąpiła nagła zmiana sposobu opowiadania lub funkcjonowania;
• występują omdlenia, napady, urazy głowy albo okresy niepamięci;
• dziecko doświadcza silnego lęku, zaburzeń snu lub dezorientacji;
• relacje dotyczą przemocy, wykorzystywania albo zagrożenia;
• trudności poważnie zakłócają funkcjonowanie rodzinne i szkolne.

Najczęściej zadawane pytania

Czy konfabulowanie jest objawem autyzmu?

Nie. Konfabulowanie nie należy do kryteriów diagnostycznych spektrum autyzmu. U części dzieci mogą jednak występować trudności z pamięcią źródła, organizacją narracji i odróżnianiem faktu od interpretacji.

Czy dziewczynki w spektrum częściej konfabulują niż chłopcy?

Obecnie nie ma wystarczających danych naukowych pozwalających sformułować taki wniosek. Wiemy natomiast, że dziewczęta mogą częściej maskować trudności społeczne i korzystać z wyuczonych sposobów zachowania.

Czy dziecko w spektrum potrafi celowo kłamać?

Tak. Autyzm nie wyklucza świadomego kłamstwa. Przed oceną intencji należy jednak uwzględnić poziom rozwoju, pamięć, język, lęk, presję społeczną oraz sposób zadawania pytań.

Czy niespójna wypowiedź oznacza, że zdarzenie nie miało miejsca?

Nie. Niespójność może wynikać z napięcia, upływu czasu, trudności językowych lub pamięciowych. Dotyczy to również relacji o zdarzeniach, które rzeczywiście miały miejsce.

Najważniejszy wniosek

Gdy opowieść dziewczynki w spektrum nie zgadza się z ustalonymi faktami, najważniejszym pytaniem nie jest: „Dlaczego ona kłamie?”, lecz: „Jaki mechanizm sprawia, że właśnie w taki sposób zapamiętała, zrozumiała albo przedstawiła tę sytuację?”.

Takie podejście pozwala jednocześnie chronić prawdę, bezpieczeństwo dziecka i jego relację z dorosłymi.

*Artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji medycznej lub psychologicznej.